Tue Oct 29 02:39:09 UTC 2024: ## कुबेर: धन देवता आणि त्यांची कथा

**कुबेर, उत्तर दिशेचा स्वामी आणि यक्ष आणि किन्नरांचा अधिपती, हे धन आणि विलासाची देवता म्हणून ओळखले जातात.** कुबेराच्या अलकापुरीच्या स्थापनेची कथा अनेक आख्यायिका सांगतात. ब्रह्मदेवाची वर्षानुवर्षे उपासना केल्याने प्रसन्न होऊन ब्रह्मदेवाने कुबेरांना अमरत्व, लंकेचे राज्य आणि पुष्पक विमान बहाल केले होते. पण नंतर रावणाने कुबेरवर स्वारी केली आणि लंका तसेच पुष्पक विमान त्याच्या ताब्यात घेतले. त्यामुळे कुबेराला पळून जावे लागले आणि अलकापुरी येथे त्यांनी स्वतःचे नवे राज्य प्रस्थापित केले.

कुबेरांचे वडील ‘विश्रवस्‌’ आणि आई इडविडा होते. विश्रवस्‌ ऋषींच्या दुसऱ्या पत्नी कैकसीने रावण, कुंभकर्ण आणि बिभीषण यांचा जन्म दिला, त्यामुळे ते कुबेरांचे सावत्र भाऊ होते.

कुबेर यक्षांचा अधिपती समजला जातो आणि धनत्रयोदशी दिवशी त्याची पूजा केली तर धनसंपत्ती प्राप्त होते असे म्हणतात. लक्ष्मी-कुबेराची पूजा करण्याची प्रथा आहे, जिथे लक्ष्मी माता संपत्तीची देवी असून कुबेर देवतांच्या संपत्तीचा रक्षक मानला जातो.

कुबेराची स्वतंत्र मंदिरे उत्तराखंड, मध्यप्रदेश, बडोदा, औरंगाबाद आणि नाशिक या ठिकाणी आहेत. कुबेराला गोरा रंग, किरीट मुकुट, विशाल उदर, पिवळी वस्त्रे आणि दागदागिने यांनी सजलेला दाखवले जाते. त्याच्या हातात रत्न पात्र आणि मुंगुसाच्या आकाराची थैली ‘नकुली’ असते.

कुबेराबद्दल असे सांगितले जाते की त्याला पैसे, धनसंपत्ती असे काही वाहत नाहीत, कारण तोच भक्तांना धन देतो. त्याच्या भार्याचे नाव कौबेरी, मुलांची नावे मणिग्रीव किंवा वर्णकवी आणि नलकुबर किंवा मुयरज आणि कन्येचे नाव मीनाक्षी आहे.

जैन आणि बौद्ध धर्मात कुबेराबद्दल विशेष गोष्टी सांगितल्या आहेत. जैन धर्मात कुबेराला श्री मल्लिनाथ भगवानांचे देव मानले आहे आणि बौद्धांच्या मते तो धर्मपाल, पीतवर्ण आणि त्रिशूलधारी आहे. कुबेराची मूर्ती किंवा कुबेर यंत्राची स्थापना उत्तर दिशेला करतात. जो शुद्ध आणि संयमित राहतो त्याला कुबेर प्रसन्न होऊन धनासह सर्व गोष्टी प्रदान करतो असे मानले जाते.

Read More