Mon Oct 28 03:39:54 UTC 2024: ## दिवाळी: पणतींची कहाणी, तेज आणि बदल
**मुंबई:** दीपोत्सव हा केवळ सण नाही तर सकारात्मक ऊर्जेचे प्रतीक आहे. अंधाराला भेदण्याची शक्ती प्रकाशाच्या एका किरणातही असते, यावरून दिव्याचे महत्त्व लक्षात येते. दीवाळी हा दिव्यांचा सण, जो अंधार आणि अमंगलाचा नाश करतो. या सणाच्या प्रथा काळानुसार बदलत राहिल्या आहेत. पारंपरिक मातीच्या पणत्या आज अरोमा मेणबत्त्या, टी लाइट्स, रंगीबेरंगी मेणबत्त्यांनी बदलल्या आहेत, पण तेजाचा गाभा मात्र तोच आहे.
दिवाळीतले हे दिवे सणाचे वातावरण खुलवतात, पण त्यांच्याशी जोडलेल्या आठवणी आणखीही खास असतात. पूर्वीच्या काळात देवळातल्या आवारात लावलेल्या पणत्यांचा मंद प्रकाश आणि त्यात गूढ वाटणारे मंदिर, ही आठवण आताही मनात जिवंत आहे. सांजवेळी देवळातल्या आवारात पणत्या उजळवण्याचा उत्साह, लहान मुले आजी-आजोबांचा हात धरून देवळात येणे आणि पणत्या उजळण्यात मदत करणे, ही मनातली आनंदाची आठवण आहे.
आजकाल घराघरांत दारासमोर रांगोळी घालून, घराबाहेर पणत्या लावून देवी लक्ष्मीची पूजा केली जाते.
“दीपज्योति: परब्रह्म दीपज्योतिर्जनार्दन:” हा मंत्र दीपोत्सवाचे महत्त्व सांगतो. हा प्रकाश दु:खे दूर करणारा परमेश्वर आहे.
भारतभरात हा सण विविध पद्धतीने साजरा केला जातो. अयोध्येत शरयू नदीच्या काठी, वाराणसीमध्ये गंगा नदीत तरंगणारे दिवे, ओडिशामध्ये देवळासमोर मशाली पेटवून पूर्वजांची प्रार्थना हे पद्धती आहेत.
आपल्या संस्कृतीत दिव्याचे अनन्य महत्त्व आहे. कोणत्याही शुभप्रसंगी दिवे आणि पणत्या उजळून सणवार साजरे केले जातात. हा तेजाचा उत्सव, प्रकाशाची आराधना पुढच्या पिढीला देण्याची जबाबदारी आहे.
काळानुसार पणत्यांचे स्वरूप बदलत गेले आहे. पूर्वी मातीच्या पणत्या वापरल्या जात होत्या, तर आता विविध आकाराच्या, रंगीबेरंगी, टी लाइट्स, मेणबत्त्या, दगडी दिवे असे अनेक पर्याय उपलब्ध झाले आहेत.
गोमयापासून (गायीच्या शेणापासून) केलेले दिवेदेखील उपलब्ध झाले आहेत.
मेणाचे इवलेसे दिवे अॅल्युमिनियमच्या वाट्यांत तयार होतात आणि त्यांचा सहजच घरात प्रवेश झाला आहे.
सोनेरी रंगाच्या हलक्या धातूच्या मेण घातलेल्या पणत्यादेखील आजकाल मिळतात. त्यातही अनेक आकार आणि प्रकार असतात.
खनिज तेलाचे मेण हानिकारक असल्याने पर्यावरणास अनुकूल पर्याय म्हणून वनस्पतीजन्य तेलांवर प्रक्रिया करून त्यापासून तयार केलेले मेण, सोया वॅक्स वापरले जात आहेत.
सोया वॅक्स, दाणेदार वॅक्स पावडर, अरोमा मेणबत्त्या यांसारख्या पर्यायांमुळे मेणबत्त्यांचा वापर वाढला आहे.
दिवाळीत आता फुलांचा, पानांचा, खाद्यापदार्थांच्या आकाराच्या अशा अनेक प्रकारच्या मेणबत्त्या तयार केल्या जातात.
अनेक तरुण कलाकार आपली कल्पनाशक्ती वापरून सुंदर मेणबत्त्या तयार करत आहेत, आणि अनेक नवीन उद्योजकही या व्यवसायात उतरत आहेत.
हे कलाकार आपली कला फेसबुक, इन्स्टाग्राम या समाजमाध्यमावर टाकून त्यातून आपला व्यवसाय वाढवतात. कॉर्पोरेट गिफ्टिंगसाठीही कलात्मक मेणबत्त्यांची मागणी वाढली आहे.
थोडक्यात, पारंपरिक पणत्या, मेणबत्त्या, एलईडी लाइट्स – तेजाचे पूजन करण्याची आपली प्रथा अबाधित आहे. सूर्यास्ताच्या वेळी एक छोटीशी पणती देखील आशा देण्यास पुरेशी आहे, असे सांगणारा हा दीपोत्सव आहे.
First Piper 